Gezond blijven in ploegendienst

Ploegendienst hoort bij het vak. Een fabriek draait dag en nacht door, dus iemand moet er altijd zijn. Je kunt dat jarenlang doen, maar nachtwerk heeft wel gevolgen voor je lijf. Op deze pagina lees je wat onderzoek daarover zegt, welke regels de wet stelt en wat je zelf kunt doen.

Dit is geen medisch advies. Heb je klachten, bespreek ze dan met je bedrijfsarts of huisarts.

Wat nachtwerk met je lijf doet

Je lichaam heeft een biologische klok. Die regelt onder meer je slaap, je lichaamstemperatuur, je bloedsuiker en je honger. Ook hormonen als melatonine en cortisol volgen dat ritme. Werk je ‘s nachts, dan werk je tegen die klok in.

Korte termijn

Op korte termijn merk je vooral vermoeidheid. Je slaapt overdag korter en minder diep. Volgens de Gezondheidsraad komen slaapproblemen bij nachtwerkers 1,5 tot 2 keer zo vaak voor als bij dagwerkers.

Nachtwerkers die het RIVM en TNO interviewden, noemden vooral moeheid, slecht slapen en een verstoord ritme. Sommigen hadden ook last van hun rug of spieren, hun spijsvertering of hun concentratie. Anderen zeiden juist dat ze ‘s nachts prima functioneren.

Lange termijn

In 2017 bracht de Gezondheidsraad een advies uit over nachtwerk. De belangrijkste conclusies:

Het risico wordt groter naarmate je meer jaren nachtwerk doet. De Gezondheidsraad adviseerde daarom om nachtwerk waar mogelijk te beperken.

Ongevallen en privéleven

Het onderzoek van RIVM en TNO uit 2023 keek ook naar veiligheid. Nachtwerkers hebben ongeveer 1,8 keer zo vaak een arbeidsongeval waarbij ze minstens vier dagen uitvallen. Ook vinden ze hun balans tussen werk en privé vaker slecht. Dat laatste herkennen veel operators: verjaardagen, sport en weekenden vallen niet altijd in je vrije dagen.

Wat de wet zegt over nachtdiensten

De Arbeidstijdenwet stelt grenzen aan nachtwerk. Je cao kan sommige regels anders invullen, maar binnen de wet. Je werkt in een nachtdienst als je meer dan een uur werkt tussen 00.00 en 06.00 uur.

Nog een paar punten uit de wet:

• Je werkgever moet je de kans geven op een gezondheidsonderzoek voordat je voor het eerst nachtwerk gaat doen.
• Zwangere werknemers hoeven geen nachtdiensten te draaien.
• Onder de 18 mag je geen nachtdienst werken.
• Een toeslag voor nachtwerk staat niet in de wet. Die regelt je cao. Lees daarover meer bij ploegentoeslag.

Twijfel je of je rooster klopt, kijk dan eerst in je cao. Je kunt ook je ondernemingsraad of je vakbond vragen.

Wat je zelf kunt doen

Volgens het RIVM is er geen maatregel waarvan bewezen is dat hij de gezondheidseffecten van nachtwerk voorkomt. Wel zijn er veel praktische tips die nachtwerkers helpen. Kies wat bij jou past.

Slaap

Slaap is het grootste punt. Probeer na een nachtdienst snel te gaan slapen, in een koele, donkere en stille kamer. Het RIVM noemt 6 tot 8 uur slaap, het liefst in één keer. Meer tips staan op slapen na de nachtdienst.

Eten

Je spijsvertering werkt ‘s nachts langzamer. Eet tijdens de nacht niet meer dan normaal en houd zo veel mogelijk drie maaltijden per etmaal aan. Na de dienst is een lichte maaltijd genoeg. Zie eten in de nachtdienst.

Bewegen en pauzes

Beweeg tijdens de dienst regelmatig. Even naar buiten, een ronde door de installatie of rekken helpt tegen de dip. Het RIVM noemt een powernap als iets dat kan helpen, als je bedrijf dat toestaat. De FNV noemt maximaal 20 minuten. Buiten de dienst helpt bewegen in de buitenlucht en daglicht je ritme.

Koffie en alcohol

Koffie helpt je wakker te blijven, maar kan het slapen na de dienst moeilijker maken. Het RIVM raadt aan om er bewust mee om te gaan en het te beperken voordat je gaat slapen. Alcohol als slaapmiddel raadt het RIVM af. Ook pillen om wakker te blijven of slaapmiddelen zoals melatonine raadt het RIVM af zonder overleg met een arts.

Je rooster

Het rooster bepaalt veel. Het RIVM noemt een voorwaarts draaiend rooster (ochtend, middag, nacht) in de meeste gevallen de beste keuze. Ook de FNV pleit in de folder Licht op de nacht (2014) voor roosters die snel en voorwaarts draaien. Ruil liever geen diensten als je daardoor te weinig herstelt. Wil je weten hoe roosters verschillen, lees dan 3 of 5 ploegen en het 5-ploegenrooster.

Thuis

Spreek met je gezin of huisgenoten af wanneer je slaapt. Regel zo nodig opvang voor de kinderen, zodat je ongestoord kunt slapen.

Wanneer aan de bel trekken

Blijf je slecht slapen, heb je vaak maag- of darmklachten of merk je dat je concentratie op het werk wegzakt? Neem dat serieus. Een operator die moe is, maakt sneller fouten in een omgeving waar dat gevolgen heeft. Praat erover met je bedrijfsarts. Doe ook mee aan het periodiek medisch onderzoek als je werkgever dat aanbiedt.

Merk je na jaren dat nachtwerk niet meer gaat? Dan zijn er routes naar dagdienst binnen het vak. Lees daarover op doorgroeien als procesoperator.